6 Mart 2007

acele ettirilen çocuklar ...

Sadan'cım teşekkürler...

HURRIED CHILD SENDROMU
(Acele ettirilen cocuklar)

Cocuklarin bir aktiviteden digerine suruklendigi gunumuzde oyun veserbestlik cok ilkel kavramlar olmaya baslamistir.20 yil once, Amerikali bir psikolog olan David Elkind, "aceleettirilen cocuklar (hurried child)" kavramini ortaya atmistir. Bukavram kisaca, cocuklarin zamanlarinin ebeveynlerin tercihlerine goreduzenledigini, bu duzenlemenin de her hafta daha fazla ders, cocugusosyal, akademik, kulturel psikolojik alanlarda gelistirebilecek dahafazla aktivite anlamina geldigini anlatmaktadir. Elkind'in kitabi biruyari icerir, buna gore,cocuklar bu duzenlemenin sonucunda kendi ozgur zamanlarini,yapilandirilmamis oyunlarini, gunduz duslerini, sikilma vecevrelerini inceleme-arastirma sanslarini kacirmaktadirlar.Oysa buyumek hic bu kadar rekabetci olmamisti. Rekabet oyle boyutlaravardi ki, Kaliforniya'daki Prenatal Universitesi, annelere, bebeklerihenuz anne rahminde iken onu nasil daha zeki yapabilecekleriniogretmeyi vaat etti. Bu rekabeti, yarisi kazanma konusundaki kendiniadamalar akil almaz boyutlara ulasirken, ABD'de giderek yaygin halegelen uygulamalardan bir tanesi de üçyasindaki cocuklara, onlara uygun seckin bir ozel anaokulununbulunabilmesi icin ozel hocalar tutma boyutuna kadar vardi. Cocuklar,henuz ayakkabilarinin bagciklarini baglayamadiklari ya da bicaktutmayi beceremedikleri bir yasta iken, sendeleyerek yurumeyi henuzgecebilmis olanlar girecekleri sinav icin yogun bir calismaya ya daokul sorumlulari tarafindan tabi tutulacaklari uygulamalar icin agirbir hazirlik surecine giriyorlar.Bu cocuklar icin ozel hoca tutmak da son derece yaygin bir uygulama,ustelik ebeveynlerinden farkli olarak da, bu cocuklar, girdikleri buanaokulu sinavlarinin ileride kismen de olsa, Harward, Princeton yada Brown gibi okullara girislerini etkileyebilecegini henuzbilmiyorlar.Bu anlatilanlar kimi kulturler tarafindan gulunc karsilanabilir, amagercekten oyle mi? Rekabetcilik bu kadar had safhalara varmasa bile,yedi yasindaki cocuklara haftanin her bir gunun kullandiran ve haftasonlari da bir aktiviteden digerine surukleyen uygulamalaryapilabilmektedir. Buradaki soru sudur, tum bunlar kimin icin veneden?Bati Sidney Universitesi'nden Sue Dockett, "Kucuk cocuklar arasindaYetiskin denetimiyle yapilan aktivitelerin sayisinda kesinlikle birArtis goruyoruz" diyor. "Bunun bir sebebi oyunun dogasinin degismisOlmasidir. Biz cocukken sokakta oyun oynamak, parka gitmek ve birsaat gibi bir sure eve gelmemekte bir sorun yoktu. Simdi bir tehlikealgisi Var ve ebeveynler daha fazla yonlendirmek ve rehberlik etmekIstiyorlar."Istatistikler gosteriyor ki, yabanci tehlikesi gunumuzde bundan 20 yada 50 yil oncesinden daha yaygin degil, ancak boyle bir tehlikealgisinda cok buyuk bir artma var. Buna bir de varos mahallesayisinin artmasi eklenince, ebeveynlerin cocuklarini dolasabilmelerikonusunda serbest birakmakta korku dolu bir hale geliyorlar.Cocuklarin asiri derecede programli hale getirilmesi, biraz daebeveynlerin en iyi cocugu yetistirme istekleri tarafindan motiveediliyor. Soyle diyorlar; "Dans dersleri almis olsaydim hos olmazmiydi?" ya da "erken yasta yuzmeyi ogrenseydim simdi profesyonel biryuzucu olabilirdim" vs.Bugunun ebeveynleri, eger cocuklari kendileri icin ulasilabilir olanfirsatlari degerlendirmezlerse, onlari bir adim daha oteye tasiyacakseyi kacirmis olurlar mi sorusuna takilmis durumdadirlar ve bu yuzdende firsat sayilarini surekli arttirmaya calismaktadirlar.Bununla birlikte, yapilan arastirmalar bu teoriyi curutmektedir.Gercekte, erken cocukluk donemlerinden beri akademik programlaricinde yer alan cocuklar, boyle bir "sera" deneyimi yasamamiscocuklarla olan iliskilerinde her ne kazanirlarsa kazansinlar bunukaybedebiliyorlar. CNN'de yapilan yakin zamandaki bir roportajda,David Elkind soyle soyluyor, "Tum arastirmalarimiz egitimlerimiz veogretimlerimiz gosteriyor ki, bilissel olani fazla zorlamak bununetkisini uzatmiyor hatta olumsuz etkileri var. Siklikla, erkendonemde, cocugu cok fazla zorlarsaniz, onu engellemis (frustrate)olabilirsiniz. Verdiginiz Mesaj, yaptiginiz seyi anlamadigi icinyetersiz oldugu fikri olabilir.""Ebeveynler, yetiskin denetimli aktiviteleri degerli bir seyleryapmanin bir yolu olarak gorebilmektedirler. Oyun, istenilen bicimdeyapilmadigi takdirde degerli gorulmuyor." diyor Sue Dockett. Eger Suehakliysa, oyun degerli bir malzeme olarak gorulmuyorsa, bunun uzundonemdeki sonuclari nedir?"Dunyadaki en yaratici insanlar fikirlerle oynarlar"demektedir. "Oyunlar cocuklara bagimsizlik saglar ve kim olduklarinihissettirir. Kendi basina vakit gecirebilmek gercek bir sanattir vekendi uzerlerine yansima sansina sahip olan cocuklar siklikla kimolduklari konusunda da daha rahattirlar".Deakin Universitesi'nin egitim fakultesinden Helen McGrath daha daileri gider. Ergenlerdeki ve ilk yetiskinlerdeki zihinsel saglikuzerine uzmanlasmis olan bir klinik psikologtur ve ergenlerin oncekinesiller kadar esnek bir yapisinin olmadigini soylemektedir."Bircok beklentiyle birlikte, ergenler baslarina kotu bir seygeldiginde, bu kotu durumdan cikabilme konusunda bir yetersizlikgosteriyorlar cunku ebeveynleri onlara karsi asiri bu zamana kadarkoruyucu bir tutum sergilemis oluyor. Bu siri koruma duygusu yanlisyola sapmis bir sevgiden kokleniyor, ebeveynler cocuklarini mutluetmek icin gereginden fazla caba harciyorlar ve onlari ileride dahaguclu kilabilecek seyleri yasamalarina da izin vermiyorlar."Martin Seligman da, ergenler arasinda artan depresyonun, ebeveynlerincocuklarini daha mutlu yapmak icin kullandiklari tutumlarin direktbir sonucu oldugunu soylemektedir. Modern ebeveynler cocuklarinakarsi asiri koruyucular, onlarin hicbir firsati kacirmadigindan eminolmak istiyorlar ve onlarin okul disi zamanlarini da duzenleyerekbaska aktivitelerle birlikte, daha guclu hale getirmeye calisiyorlar.Oysa cocuklara erken yaslardan itibaren "baslatan" olma firsativerilirse, bu cocuklar ilerleyen yaslarinda zor durumlarla basa cikmakonusunda daha becerikli oluyorlar."Tum bunlarin temelinde, ebeveynler bir "hirs" icindeler veyasadiklari endise modern ekonomiye bir yanit aslinda" diyor SidneyUniversitesi egitim fakultesinden Stephen Juan. "Kuresellesme veekonomik rasyonalizasyonlar caginda, emniyet duygusu insanlarinhayatindan cikarildi. Belki daha fazla servet var (cuzdanlarda) amabunu kazanmak daha zor ve bunu korumak icin daha fazla calismakzorundasiniz. Serbest toplum tarafindan bundan 40 yil once yapilanvaat "otomasyonun butun problemlerimizle ilgilenecegi, erkenyasta emekli ve mutlu olacagi fikri" hicbir zaman gerceklesmedi.Bunun yerine, DVD, araba gibi seyleri alabilmek ve bunlara sahipolmayi surdurebilmek icin daha fazla calismak zorunda kaldik, kibunlar bundan 40 yil once yoktu, su anda ise basarinizin birergostergesi oldular. Bu sadece bir orta sinif sorunu degil. Herkesreklam dunyasindan gelen baskilara bir yanit verme ihtiyaci icinde"."Tum bunlar yuzunden ebeveynler cocuklarina yaptiklari rehberlikkonusunda daha katilar, ondeki madde ise ekonomik mucadele. Eskidenbeklenti bir is bulmaniz ve bunu surdurmeniz yonundeydi. Simdi buseyrek. Hem ebeveynler hem de okullar buna yanit veriyorlar. Okullarzamanin odul oldugunun farkindalar ve serbest zamanlari genisletenorganizasyonlar yapiyorlar.Aileler ise, okulun bosa vakit gecirmemesini ve cocuklarini gereklibecerilerle donatmasini bekliyorlar. Ekonomik mantigi kabul edenlercocuklarinin yasamlarini da ona gore duzenlemeye basliyor.""Bir baska sebep daha gec yasta daha az cocuk sahibi olmak olabilir"diyor David Elkind, "Cunku insanlar daha gec yasta anne babaoluyorlar ve daha buyuk beklentileri oluyor. Daha az sayida cocuksahibi olmak da beklentiyi arttiran bir etken" diye ekliyor SueDockett. "Eger cocugunuz diger cocuklar gibi 101 aktivite yapmiyorise, iyi bir ebeveyn olmadiginiz hissiniz oluyor."Sidney'in cocugu" gibi yayinlar cocuklarinizla yapabileceginiz -belki de yapmaniz gereken- tum seyleri iceriyor. Eger bunlarin birkismini ya da hicbirini yapmiyorsaniz siz iyi bir ebeveyn misiniz?Insanlar iyi bir ebeveyn olmak icin baskalari tarafindan yargilanmakistiyorlar."Goze carpan bir ebeveynlik soz konusu, "yapabildikleri seyleri vedaha fazlasini" cocuklari icin yapiyor olarak gorunmek istiyorlar.Sadece son model bir araba istemiyorlar, cocuklarini matematikdersinden drama dersine,tenisten dansa gotururken arabayi kullaniyorgozukmek istiyorlar.Peki okullar icin bunun sonuclari neler? Cocuklarin gozle gorulur birsekilde siralarinda uyuyakalmasinin disinda, cocuklarin okul disizamanlarinin cesitli aktiviteler icin programlanmasinin baskasonuclari da var. Cocuklarin bu kadar aceleci bir sekildeyetistirilmesi onlarin ilkokul caginda "kronik yorgunluk sendromu"ile tanismalarina neden olabiliyor.Ancak egitimcilerin bu duruma karsi cikmalari gerekiyor. Su daunutulmamalidir ki, cocuklar en iyi performanslarini onlardan hicbirseyin beklenmedigi oyunlarda gosterirler.Halbuki, bu acele ile yetistirilen cocuklar fikirlerini sinama,aciklama ve yasama sansina sahip olamamaktadir cunku her zamanebeveyn beklentileri ve cerceveleri ile karsilasmaktadirlar.Amerika'da bir cok okulda "zamani bosa gecirmeye" sebep oldugu icintatiller yasaklaniyor. Ebeveynler cocuklarinin planlar uzerinde dahafazla zaman gecirmesini ve daha fazla aktiviteye katilmasini istiyor.Okullar da emniyetsizler ve rehberlik konusunda yetersizgoruluyorlar. Ote yandan bu tamamiyle kotu bir durum da degil.Cocuklar bir grubun parcasi olmaktan, arkadas edinmekten, bir amaciolan insanlarin olusturdugu bir grup icinde yer almaktanhoslaniyorlar. Ebeveynlerinin gururunu hissediyorlar. Bircokbeceriyi de ogreniyorlar. Ancak duzenlemenin iyi yapilmasi onemli.Elbetteki cocukluk, ogrenme ve yetiskin sorumluluklarina hazirlanmadonemidir. Fakat ilk cocukluk, oyun, cevreyi kesfetme ve hikayedonemidir. Oysa simdilerde cocuklarin cok hizli buyudugu inanciyaygindir. Cok hizli buyumekle neyi kastediyoruz? Genelde insanlar butanimi kullandiklarinda, cocuklarin artik, eskiden kendilerindensaklanan yetiskin yasamina ait seylere maruz kaldiklarini anlatmisoluyorlar. Bunun icerisine cinsellik, siddet ve bozuk konusma dagiriyor. Yetiskinligi ve cocuklugu ayiran sinirlar giderekbulaniklasiyor, bunun kanitini da 6 yasindaki bir cocugun BrinteySpears gibi giyinisinde gorebiliyoruz. 8 yasindaki cocuklar cinayeticeren bilgisayar oyunlari oynuyorlar, aksamlari televizyondayayinlanan komedi dizilerinden cinsellikle ilgili tum bilgiyialabiliyorlar. Onceden cocuklar korumali bir alanda tutulabiliyor veebeveynlerinin koruyuculugu sayesinde yasamin gerceklerine" iliskinneler ogrenebilecekleri kontrol edilebiliyorduAncak medyanin baskisi ile bu kontrol de ortadan kalkmis oldu.Televizyon ve son donemde internet, yetiskinlerin cocuklardansakladiklari tum seyleri ortaya cikardi. Ancak David Elkind'in devurguladigi gibi cocuklarin aceleci bir sekilde yetistirilmesi"konusundaki sadece medyadan degil ayni zamanda ailelerin kendinden degelmektedir. Ebeveynler cocuklarina basari ve kazanmanin yetiskinstandartlarini islemeye, ogretmeye baslamistir ve cocuklarini sureklibir adim daha ileri gitmesi icin zorlar hale gelmistir.Eger hizli bir sekilde ilerleme kaydedemezlerse, gelecegin ekonomikyapilanmasi icerisinde cocuklarinin kaybeden olacagi korkusuebeveynleri sarmis durumdadir.Ancak bu makalede anlatilan cocuklarin yasadigi durumlarin her birimaalesef keyifli hikayeler degildir. Amerika'da bir cift 13 yasindakiogullarini kendisini basariya goturecek "oldurucu icgudu" den yoksunoldugu icin terapiye goturebilmektedir. Toronto'da bir ozel okulogretmeni "Cocuklar icin Basari" ismini verdigi (cocuk basi 20$aldigi) is motivasyonu seminerleri duzenleyebilmektedir.Ozel ders merkezleri matematik puzzlellari ve kalem dolu cantalarlapaket programlar onerebilmektedirler. Tum bunlar olurken de, bu asiriderecede programlanan cocuklarin bir cogu tukenmisliktenyakinmaktadir. Giderek yuklenen odev ve ders programlari onlarahicbir sekilde nefes alabilecekleri, oyun oynayabilecekleri bir zamantanimiyor cunku.Cocuklarin "cocukluk doneminden" disari cikarilmasinin baskaacilarinin daoldugunu unutmamak gerekir. Onlar kucuk yaslardanitibaren pazarlama sektorunde iyi birer alicilar. Cizgi filmkarakterleri ve bu karakterlere iliskin urunlerin magazalarda satisicocuklari alici pozisyonuna oturtuyor.Bu karakterlere yapilan vurgu da kimi zaman oyle noktalara variyorki, cocuklarin duygusal baglanmalarini bu karakterlerle kurdugunugorebiliyoruz.Oysaki, surekli ise dayali ve hic oyunun olmadigi bir yapilanmanincocugun strese sokabilecegini unutuyoruz. Cocuklara kesinlikle en iyiolani vermeye yonelik caba, onlari rekabetci bir topluma hazirlamaistegi, bazi ebeveynlerin cocuklarini kendilerinin birer kucukversiyonu haline getirmelerine neden olabiliyor; fazla programlanmis,endiseli ve mutluluktan uzak.Kucuk cocugunuzun Harward'a gittigini hayal edebiliyor musunuz?Matematikte ya da fende surekli ilerledigini gormek istemez misiniz?Sonra, kesinlikle bebeginiz icin Einstein videolarina sahipolacaksiniz. Sonra ona uyku ve yemek saatler inde Mozartcalacaksiniz. Yoksa, henuz bir keman almadiniz mi?Ya futbol, basketbol, yüzme, resim, karate, piyano, müzik, kayak,bale, tenis... sakin din derslerini ve dans derslerini unutmayin!Ancak tum bu yapilmasi gerekenler arasinda, cocuklar gercekten cocukolmaya zaman bulamiyorlar ne yazik ki. Sinirlarini zorlamasi icinzorlanan cocuklar kaygi ve endise belirtileri gosteriyorlar. Stresaltinda olduklarinda, yakinlarinda yakin biri olmadan, yalnizkalmaktan korkuyorlar. Kendi icsel kaynaklarini kullanamiyorlar.Saglikli bir cocuk herhangi bir yerde eglenebilir. Londra'da, ya dabir katliamin ortasinda, kendisini mutlu edebilecek, cocuksu sakalarikullanabilir. Ancak tersi icsel kaynaklarin kullanilamadigina isareteder.Stres altindaki cocuklar yanlis yapmaktan da korkarlar, mukemmelolmak isterler. Hata yapan rol modelleri yoktur, bu da dunyaningercekci olmayan bir bakis acisidir, hata kaldirmaz bir tutumuicerir. Fakat herkes aslinda hatalarin ogretici oldugu gorusune dekatilir. Cocuklarimiz stresli ve kaygili olmaktan korumak icinyapilacak sey de onun cocuklugunu yasamasina izin vermektir, yanioyun zamani! Organize edilmemis, rehbersiz, bicimsiz, hayal urunuoyunlara imkan saglamak gerekmektedir ve daha az televizyon,cunku medya dunyayi yetiskin bakis acisindan gosteriyor. Dolayisiylacocuklar merak ettikleri sorunlarin cevabini kendi cevrelerinden vekendi gozlemleriyle bulmalilar, medyadan degil.Cocuklarla daha fazla zaman gecirmek de gerekiyor, ister yemek isteruyku saatinde direkt cocuga yonelen bir ilgi de sart. Ayricacocuklarin cogu zaman yeterli uyku alamadigina da dikkat etmek lazim.Cocuklar cok gec yatiyorlar ve ertesi gun de, uykularini alamamisolarak gidiyorlar. Bunun en buyuk sebebinin de tv oldugunu unutmamakgerekiyor.